Að sjá sig eins og maður er - lærdómur, gervigreind og valdefling

„Sálfélagslegt öryggi felur í sér að starfsfólk upplifir traust í samskiptum, getur tjáð sig, spurt spurninga og viðurkennt óvissu án ótta við neikvæð viðbrögð. Slíkt öryggi er forsenda náms og nýsköpunar og hefur jafnframt bein áhrif á gæði opinberrar þjónustu, þar sem opið samtal og sameiginlegur lærdómur leiða til vandaðri ákvarðana og betri lausna.“

Eftir Jóhönnu Þórdórsdóttur

Carl Gustav Jung, svissneskur geðlæknir, sálarrannsakandi og frumkvöðull í rannsóknum á mannlegri sjálfsþekkingu, sagði eitt sinn: „It’s only when I see myself as I am that I can be.“ Þessi einföldu orð fanga kjarna lærdóms; að raunveruleg þróun hefst ekki fyrr en við þorum að horfast í augu við eigin stöðu, það sem við vitum, það sem við vitum ekki og það sem við þurfum að læra. Í fræðslumálum nú á dögum, þar sem gervigreind lofar skjótum lausnum og aukinni skilvirkni, er þessi áminning mikilvægari en nokkru sinni fyrr.

Gervigreind og freistingin að velja auðveldu leiðina
Á OEB-ráðstefnunni í Berlín í desember síðastliðnum kom skýrt fram að gervigreind mun hafa veruleg áhrif á nám og fræðslu, en hún er ekki töfralausn. Raunverulegur lærdómur verður áfram til þegar fólk tekst á við áskoranir, fer á dýptina og fær rými til að prófa sig áfram. Ein helsta hættan í tengslum við gervigreind er freistingin til að velja áreynslulausu leiðina. Þegar tæknin býður upp á skjót svör og einfaldar lausnir getur verið freistandi að láta hana leysa vandann fyrir okkur.

Rannsóknir og reynsla sýna þó að við lærum mest þegar við þurfum að glíma við viðfangsefni, gerum mistök og endurskoða eigin skilning. Lærdómur krefst fyrirhafnar og einmitt sú fyrirhöfn byggir upp hæfni til lengri tíma. Ef tæknin er notuð til að stytta þessa vegferð of mikið, er hætta á að dýrmætur lærdómur tapist.


Schmitz, t.v., benti á að án valdeflingar yrði vinnutengt nám yfirborðskennt og skilaði litlum árangri. Starfsfólk þarf að upplifa að það sem það er að læra hafi raunverulega merkingu í daglegu starfi, að það hafi svigrúm til að taka ákvarðanir, að það búi yfir hæfni til að takast á við verkefnin og að framlag þess hafi sýnileg áhrif.

Sálfélagslegt öryggi og gæði opinberrar þjónustu
Þessi sýn gerir skýrar kröfur til vinnustaða, ekki síst opinberra vinnustaða þar sem verkefni snerta oft flókin samfélagsleg málefni og ákvarðanir geta haft víðtæk áhrif. Þar er sálfélagslegt öryggi grundvallarforsenda faglegrar vinnu og lærdóms.

Sálfélagslegt öryggi felur í sér að starfsfólk upplifir traust í samskiptum, getur tjáð sig, spurt spurninga og viðurkennt óvissu án ótta við neikvæð viðbrögð. Þegar slíkt öryggi er til staðar skapast rými fyrir opið samtal, sameiginlegan lærdóm og stöðuga endurskoðun vinnubragða. Það hefur bein áhrif á gæði opinberrar þjónustu, þar sem vandaðri ákvarðanir, betri lausnir og meiri stöðugleiki verða afraksturinn.

Valdefling sem forsenda árangursríks náms
Þegar horft er til fræðslu á vinnustöðum er gagnlegt að hafa í huga fjóra lykilþætti valdeflingar; merkingu, sjálfræði, hæfni og áhrif. Á OEB-ráðstefnunni lagði dr. Anja Schmitz sérstaka áherslu á þetta samspil. Hún er prófessor í mannauðsstjórnun við Karlsruhe University of Applied Sciences í Þýskalandi og sérfræðingur í vinnustaðanámi, hæfniþróun og stafrænum umbreytingum í fræðslu.

Schmitz benti á að án valdeflingar yrði vinnutengt nám yfirborðskennt og skilaði litlum árangri. Starfsfólk þarf að upplifa að það sem það er að læra hafi raunverulega merkingu í daglegu starfi, að það hafi svigrúm til að taka ákvarðanir, að það búi yfir hæfni til að takast á við verkefnin og að framlag þess hafi sýnileg áhrif.

Óformlegt og sjálfstýrt nám í daglegu starfi
Hún lagði jafnframt áherslu á að sú lærdómshegðun sem skipti mestu máli núorðið væri annars vegar óformlegt nám og hins vegar sjálfstýrt nám. Óformlegt nám á sér stað í daglegu starfi, í samtölum við samstarfsfólk og þegar leitað er lausna á raunverulegum viðfangsefnum. Sjálfstýrt nám felur í sér að einstaklingar bera sjálfir ábyrgð á eigin námi, setja sér markmið, velja leiðir, meta árangur og laga nálgun sína eftir því sem skilningur dýpkar. Þegar þessir þættir haldast í hendur skapast grundvöllur fyrir starfsánægju og helgun í starfi, atriði sem eru lykilforsendur góðrar opinberrar þjónustu.

Tæknin getur stutt við vegferðina, en ekki gengið hana
Gervigreind getur í þessu samhengi verið öflugt verkfæri. Hún getur stutt við nám, aðlagað fræðslu að þörfum einstaklinga og létt undir með endurteknum verkefnum. Hún getur þó ekki komið í stað mannlegrar dómgreindar, samtals og þeirrar áskorunar sem felst í að hugsa sjálfstætt.

Ef við tökum orð Jungs alvarlega hefst raunverulegur lærdómur þegar við þorum að sjá okkur sjálf eins og við erum. Gervigreind getur stutt þá vegferð, en hún getur ekki gengið hana fyrir okkur. Verkefnið er að skapa aðstæður fyrir lærdóm sem byggir á dýpt, trausti og valdeflingu, því þar verða bæði starfsfólk og opinber þjónusta sterkari.

OEB global
OEB-ráðstefnan er haldin árlega í Berlín með það að markmiði að leiða saman fólk og hugmyndir til að umbreyta námi. Þarna koma saman fræðslusamfélagið, atvinnulífið, opinberar og alþjóðlegar stofnanir. Ráðstefnan laðar að sér leiðtoga og frumkvöðla frá yfir 70 löndum og boðið er upp á blöndu af lykilerindum, ögrandi umræðum og hagnýtum, verklegum vinnustofum. Þannig styður OEB við breytingar og hraðar nýsköpun í námi og fræðslu.

Árið 2025 var þema OEB mannlegt eðli á tímum gervigreindar þar sem fjallað var um samkennd, ábyrgð og skylduna til að láta sig þetta varða. Nám er lykillinn að því að við komumst í gegnum þessa umbreytingu sem fylgir gervigreindinni. Einnig var til umfjöllunar hvernig við ræktum gagnrýna hugsun, siðferðilega forystu og tilfinningalega seiglu á tímum rangfærslna og sundrungar.

---

Höfundur er fræðslustjóri Sameykis