Rafha, raunveruleikinn og rætur Starfsmannafélags Reykjavíkur

„Ákvarðanir um kaup og kjör voru teknar af bæjarstjórnum eða ráðuneytum, oft eftir geðþótta. Sumir yfirmenn tóku slaginn fyrir sitt fólk, aðrir ekki. Verðbólga stríðsáranna og efnahagsþrengingar sýndu galla þessa kerfis vel; starfsmenn þurftu hver um sig að sækja um dýrtíðaruppbætur, með ófyrirsjáanlegri niðurstöðu.“

Eftir Stefán Pálsson

Árið 1936 var nýtt fyrirtæki stofnað á Íslandi: Raftækjaverksmiðjan í Hafnarfirði, Rafha. Markmiðið var að framleiða rafmagnstæki fyrir íslensk heimili og nýta raforku hinnar væntanlegu Ljósafossvirkjunar. Fyrirtækið naut ríkulegrar fyrirgreiðslu hins opinbera, meðal annars í formi tollverndar, og lagði sitt af mörkum til að gera rafmagn að daglegum veruleika fólks – meðal annars með því að bjóða rafmagnstæki á afborgunum, líklega í fyrsta sinn hér á landi. Auglýsingar Rafha voru eftirminnilegar og spegluðu tíðarandann vel. Í einni þeirra var boðskapurinn skýr: „Hyggin húsmóðir“ vildi spara vinnu, „hygginn húsbóndi“ vildi spara peninga.

Rafmagnið átti að létta lífið – og draga úr nöldri. Þessi samsetning framfara, heimilisreksturs og kynhlutverka er lýsandi fyrir tímann.

Opinberum starfsmönnum bannað að fara í verkfall
Ein slík Rafha-auglýsing birtist á forsíðu fyrsta Starfsmannablaðs Reykjavíkur sumarið 1938. Það kom ekki á óvart, því einn helsti forsprakki Rafha var Nikulás Friðriksson, eftirlitsmaður hjá Rafmagnsveitunni, formaður Starfsmannafélags Reykjavíkur um árabil og stjórnarmaður í BSRB. Í auglýsingunni var því haldið fram að framtíðartekjur Reykjavíkurbæjar færu beinlínis eftir því að Rafha-eldavélar yrðu settar í hvert eldhús. Saklaus auglýsing – en hún hittir í raun naglann á höfuðið þegar kemur að sögu Starfsmannafélagsins á fyrstu áratugunum. Ólíkt mörgum stéttarfélögum, sem byggja sjálfsmynd sína á átökum við atvinnurekendur, varð Starfsmannafélag Reykjavíkur til við allt aðrar aðstæður. Eftir hótun Símamannafélagsins um verkfall árið 1916 – sem dugði til að knýja fram launahækkanir – brást ríkisvaldið harkalega við. Opinberum starfsmönnum voru með lögum bannaðar verkfallsaðgerðir og kjör þeirra ákveðin einhliða af ríki og sveitarfélögum. Þar með voru opinberir starfsmenn settir í allt annað umhverfi en almennt launafólk.


Ákvarðanir um kaup og kjör voru teknar af bæjarstjórnum eða ráðuneytum, oft eftir geðþótta. Sumir yfirmenn tóku slaginn fyrir sitt fólk, aðrir ekki. Verðbólga stríðsáranna og efnahagsþrengingar sýndu galla þessa kerfis vel; starfsmenn þurftu hver um sig að sækja um dýrtíðaruppbætur, með ófyrirsjáanlegri niðurstöðu. Óánægja með nýja launasamþykkt Reykjavíkurbæjar árið 1920 varð kveikjan að hugmyndum um sameiginlegan vettvang. Ágúst Jósefsson, fyrsti formaður Starfsmannafélagsins, gegndi þar lykilhlutverki. Sem eini heilbrigðisfulltrúi bæjarins átti hann erindi um allan bæ og þekkti aðstæður starfsmanna óvenju vel. Eftir sex ára meðgöngu var Starfsmannafélag Reykjavíkur stofnað í janúar 1926.

Starfsmannablaðið vettvangur sagnaritunar
Forystumenn félagsins voru að stórum hluta yfirmenn eða millistjórnendur með langan starfsaldur hjá bænum: Nikulás Friðriksson, Erlingur Pálsson yfirlögregluþjónn, Karl Ó. Bjarnason úr slökkviliðinu og fulltrúar Gasstöðvarinnar, sem lengi var suðuketill í kjaramálum. Sameiginlegt með mörgum þeirra var djúpur áhugi á sögu og þróun Reykjavíkur. Starfsmannablaðið varð vettvangur bæði kjaramála og sagnaritunar, allt frá æviágripum merkismanna til vangaveltna um ráðhús í Tjörninni – jafnvel einkennisbúninga bæjarstarfsmanna og hvort slökkviliðsmenn væru of líkir strætisvagnabílstjórum.



Í kjaramálum beitti félagið sér fyrst og fremst fyrir eftirlaunum, orlofi og vinnutíma. Lífeyrissjóður starfsmanna Reykjavíkur var stofnaður 1927–28, að hluta til vegna persónulegra samskipta forystumanna við borgarstjóra. Sumarleyfi og stytting vinnuviku fylgdu í kjölfarið, með áhugaverðum rökum; sorphirðumenn unnu styttra í skammdeginu, en innivinnufólk þurfti sérstaklega að komast í sól og ferskt loft.

Með strætó að Kleppi
Hugmyndir um orlofshús komu einnig snemma fram. Árið 1938 var jafnvel lagt til að starfsmenn reistu sumarbústaði í Gufunesi – með strætó að Kleppi og mótorbát yfir Elliðaárvoginn. Tíðarandinn breyttist þó hratt með stríðinu og aukinni bílaeign. Eftir stríð færðist Starfsmannafélagið smám saman í átt að virkari kjarabaráttu. BSRB var stofnað 1942, samningsréttur náðist 1962 og verkfallsréttur opinberra starfsmanna loks 1976 – eftir hótanir um ólöglegt verkfall. Þrátt fyrir það einkenndist félagið lengi af samvinnu og persónulegum samskiptum fremur en hörðum átökum.

Lengi býr að fyrstu gerð. Starfsmannafélag Reykjavíkur á sér rætur í samtali, samvinnu og trú á að sameiginleg hagsmunagæsla borgar og starfsmanna fari saman. Og kannski er það þessi arfleifð sem gerir það að verkum að enginn félagsmaður myndi hika við að kaupa Rafha-eldavél – til að tryggja Reykjavíkurborg góðar tekjur, rétt eins og boðað var árið 1938. Frá stríðsárunum og áratugina þar á eftir má greina skýra þróun Starfsmannafélagsins í átt að virkari kjarabaráttu. BSRB var sem fyrr segir stofnað árið 1942 – upphaflega utan um kolakaup, innblásið af minningum um skort fyrri heimsstyrjaldarinnar. Samningsrétturinn lét þó á sér standa. Ekki fyrr en snemma á sjötta áratugnum hleypti Reykjavíkurbær fulltrúum Starfsmannafélagsins að borðinu við gerð nýrrar launasamþykktar, í stað þess að skammta einhliða úr hnefa. Takmarkaður formlegur samningsréttur náðist loks árið 1962, eftir hótanir opinberra starfsmanna – einkum kennara – um fjöldauppsagnir.

Verkfallsrétturinn viðurkenndur
Verkfallsrétturinn komst á með svipuðum hætti. BSRB undirbjó verkfall árið 1975, sem hefði verið ólöglegt, en varð til þess að ríkisvaldið kiknaði og réttur opinberra starfsmanna til verkfalls var lögfestur árið 1976. Fljótlega var þetta nýfengna vopn nýtt, meðal annars í stórum samflotsverkföllum á áttunda og níunda áratugnum. Þar kom nokkuð skýrt fram ákveðinn kúltúrmunur; starfsmenn borgarinnar og annarra sveitarfélaga voru gjarnan lempnari í framgöngu sinni en ríkisstarfsmenn, sem reyndust átakasæknari og viljugri til að skylmast opinberlega við viðsemjendur sína. Nálægðin við kjörna fulltrúa, stuttar boðleiðir og rótgróin hefð fyrir persónulegum samskiptum á sveitarstjórnarstiginu varð til þess að Starfsmannafélag Reykjavíkur var ekki alltaf í fullkomnum takti við landssamtökin.

Október 1985, 10 ár frá Kvennafrídeginum. Hópur kvenna á Lækjartorgi og nágrenni. Ljósmynd/St.Rv.

Ég ætla ekki að hætta mér of nálægt samtímanum í þessari yfirferð, til að forðast að verða grillaður á teini af persónum og leikendum. Þó má fullyrða að breytt lagaumhverfi hafi með tímanum gert verkalýðsfélög líkari hvert öðru, hvort sem þau starfa á almennum markaði eða meðal opinberra starfsmanna – en lengi býr að fyrstu gerð.

Með Borgarlínu í Gufunes
Félagsmenn Starfsmannafélags Reykjavíkur eru upp til hópa velviljaðri vinnuveitanda sínum en almennt gerist, fólk sem sér hagsmuni borgarinnar og starfsmanna fléttast saman. Þetta er fólk sem harmar það að hafa ekki komið upp sumarhúsaþyrpingunni í Gufunesi, þannig að við gætum komist þangað ekki bara með strætó og mótorbát heldur bráðum með Borgarlínu.

Og enginn, ég efast ekki um að enginn félagsmaður, myndi hika eitt augnablik við að kaupa sér Rafha-eldavél, smíðaða eftir nútímavísindum og áratuga reynslu Norðmanna – allt til að tryggja Reykjavíkurborg sem mestar tekjur!

Höfundur er sagnfræðingur