„Baráttan verður alltaf að vera sýnileg“

„Baráttan þarf alltaf að vera sýnileg félagsmönnum því þeir þurfa að vita um mátt sinn, hvað samtakamáttur er og hverju þeir geta fengið áorkað.“

Eftir Axel Jón Ellenarson
Ljósmyndir: Birgir Ísleifur Gunnarsson

Við Birgir Ísleifur Gunnarsson, ljósmyndari, settumst niður með Ögmundi Jónassyni á fallegu heimili þeirra hjóna við Grímsstaðaholtið og fórum yfir langa sögu hans í verkalýðsbaráttu, pólitískum átökum og hugmyndafræðilegum straumum sem hafa mótað íslenskt samfélag í hans tíð. Fljótlega verður okkur Bigga ljóst að fyrir honum snýst þetta ekki um einhverja fortíðarþrá eldur skilning Ögmundar á samtímanum. Hann segir að samfélagið sé alltaf á hreyfingu og ekkert gerist af sjálfu sér – hvorki framfarir né bakslag.

Ögmundur rifjar upp hvernig nýfrjálshyggjan hafi verið flutt inn á færibandi undir lok síðustu aldar og hvernig markaðshugsunin fór smám saman að grafa um sig í samfélaginu og smjúga inn í velferðarkerfið, innviði og daglegt líf fólks með slæmum afleiðingum fyrir almenning. Hann hafnar því að verkalýðshreyfingin hafi sofið á verðinum og lýsir hvernig BSRB stóð vaktina þegar reynt var að nota frið þjóðarsáttarinnar og alþjóðasamninga til að grafa undan opinberri þjónustu. Núna telur hann stöðuna þungbæra, segir að rödd launafólks hafi veikst, misskipting aukist og baráttan þurfi enn og aftur að verða sýnileg því án hennar halli jafnvæginu hratt á kostnað almennings.

Innfluttar hugmyndaveitur nýfrjálshyggjunnar
Ögmundur segir að þjóðfélagið sé alltaf á hreyfingu og að fortíðin gegni lykilhlutverki í samtímanum. En hversu mikilvæg er fortíðin í nútíðinni þegar við ræðum um baráttumál verkalýðshreyfingarinnar? spyr ég Ögmund.

„Fortíðin gegnir lykilhlutverki í samtímanum, skilningur á fortíðinni minnir á það að þjóðfélagið er á stöðugri hreyfingu og við erum jafnframt minnt á það að ekkert gerist af sjálfu sér. Það eru alltaf gerendur. Verkalýðshreyfingin var gerandi ásamt félagslegum öflum í stjórnmálum í að móta velferðarsamfélag um miðja tuttugustu öldina og var þá byggt á baráttu fyrri tíðar manna. Þá var lagður grunnur að þeirri hugsun að allir ættu að hafa rétt til heilbrigðisþjónustu, til mennta, til að geta ferðast um, til frístunda, til þess að njóta náttúrunnar o.s.frv. óháð efnahag hvers og eins. Inn í gangverk samfélagsins voru byggðir hvatar í þessa veru, en þessum hvötum og þeim markmiðum sem samfélagið setur sér er líka hægt að breyta, og það var gert á tíunda áratug síðustu aldar á því breytingaskeiði sem átti sér stað í kjölfar innleiðingar nýfrjálshyggjunnar sem hófst undir lok áttunda áratugarins.


„Markaðshyggja nýfrjálshyggjunnar læðist aftan að okkur að hætti dr. Pirie og krefst meiri og hærri gjalda fyrir það eitt að fá að vera til.“

Thatcher og Reagan komust til valda, Sovétríkin féllu sem raskaði heimsmyndinni og hafði miklar afleiðingar inn í samfélögin, óháð afstöðu til Sovétríkjanna sem slíkra. Þessar breytingar komu miklu róti á alla pólitík. Nýfrjálshyggjan verður mjög frek fljótlega upp úr þessu,“ segir Ögmundur og brosir við.

„Það voru settar upp hugmyndaveitur og streymdu trúboðar til landsins að boða fagnaðarerindi kapítalismans. Minnisstæður er furðufuglinn dr. Pirie sem kom hingað á vegum atvinnurekenda. Honum þótti við hæfi að kynna erindi sitt með tíu boðorðum um hvernig stjórnvöld skyldu bera sig að við að markaðsvæða samfélagið, allt í litlum skrefum því annars fengju menn þjóðarviljann upp á móti sér. Það voru skiljanlegar áhyggjur því nú skyldi almannahagur ekki lengur vísa veginn, velferð fyrir alla „frá vöggu til grafar“ eins og það hafði heitið. Nú var því trúað að allt yrði betra með því að hver og einn skaraði eld að sinni köku og nú var tekið til við að setja slíka hvata inn í gangverk samfélagsins. Allt skyldi sett á markað, líka sjúklingar sem nú yrðu viðskiptavinir. Öll samskipti manna skyldu fara fram á viðskiptagrunni þar sem peningar réðu ferðinni, ekki mannlegar þarfir. Þessi nýfrjálshyggjustefna hefur sett æ meiri svip á samfélag okkar, aðgangur að þjónustu sem áður var öllum opin er í vaxandi mæli háður fjárráðum hvers og eins, frístundir barnanna okkar kosta, það kostar að vera veikur og það kostar að njóta náttúrunnar. Markaðshyggja nýfrjálshyggjunnar læðist aftan að okkur að hætti dr. Pirie og krefst meiri og hærri gjalda fyrir það eitt að fá að vera til. Þetta hefur nýfrjálshyggjunni tekist að gera í samfélagi okkar í alltof ríkum mæli,“ segir Ögmundur og lyftir vísifingri viðmælanda til glöggvunar.

Friðurinn misnotaður í þágu markaðsaflanna
En heldurðu að verkalýðshreyfingin hafi sofið í þessum mikla uppgangi hugmyndafræði nýfrjálshyggjunnar, og áttu Þjóðarsáttarsamningarnir einhvern þátt í að svæfa hreyfinguna?

„Nei, síður en svo,“ svarar Ögmundur og hvessir örlítið brúnir. „BSRB sofnaði í það minnsta ekki á þessum verði. Aldeilis ekki. Við tókum þátt í þjóðarsáttinni á sínum tíma til þess að ná niður verðbólgu og vöxtum sem alla voru að sliga. Við vorum tilbúin að taka þátt í þjóðarsátt til þess að ná niður húsnæðiskostnaði en einnig vakti það fyrir okkur að ná utan um launakerfin sem sumir vildu stefna inn í frumskóginn með svokölluðum markaðslaunum. Að sumu leyti hafði BSRB forystu um undirbúning þjóðarsáttarinnar, við tókum höndum saman við öfl í Verkamannasambandinu sem vildu skammtímasamning svo hægt væri að undirbúa langtímakjarasamning og þjóðarsátt. Að undirlagi okkar voru sett inn í samninga vorið 1989 verðlagsákvæði sem tengdu laun og verð á landbúnaðarvörum. Þegar verð þeirra hækkaði umfram væntingar var efnt til mikilla mótmæla og bandalagið var þannig komið inn í farveginn sem síðar var kenndur við þjóðarsátt. Sú nafngift úreltist hins vegar fljótt því þjóðin var ekki lengi að baki sáttinni. Við hjá BSRB vildum komast undan henni þegar ljóst varð að til stæði að misnota friðinn til þess að hækka opinber gjöld á almenning, innræta kostnaðarvitund á spítalaganginum eins og það var kallað.“

Steinsofandi stjórnkerfi
Við vorum mjög meðvituð um hvað vakti fyrir peningafrjáls-hyggjunni hér á landi svo og erlendis því þessar breytingar voru í farvatninu um allan heim. Við sendum starfsmenn BSRB til Nýja-Sjálands til að afla upplýsinga en það land var þá eins konar tilraunabú hugmyndafræði kapítalískrar markaðs- og nýfrjálshyggju. Þaðan fluttum við inn Jane Kelsey helsta gagnrýnanda nýfrjálshyggjunnar og eina þekktustu fræðikonu heims í greiningum á markaðsvæðingu ríkisins – einkavæðingu og fríverslunarsamningum og hélt hún hér fyrirlestur. Um þessa hugmyndafræði gaf hún út bók sem heitir Rolling Back the State: Privatisation of Power in Aotearoa/New Zealand. Og hún var ekki sú eina sem við buðum hingað til að ræða þessi málefni. Við buðum tugum fræðimanna og fulltrúa verkalýðshreyfinga til Íslands til þess að ræða þessi mál. Þannig fluttum við hingað inn þekkingu og reynslu sem nýttist í baráttunni.


„Það er alls ekki ofsögum sagt að BSRB hafi verið það afl sem hélt vöku sinni og tók slaginn á meðan stjórnkerfið var andvaralaust, ef þá ekki steinsofandi.“

Þegar alþjóðakerfið fer að þrýsta á um markaðsvæðingu innviðanna með stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO) um miðjan tíunda áratuginn og sama verður upp á teningnum í Evrópusambandinu, þar sem markaðshyggjan fer að víkja félagshyggjunni til hliðar um sama leyti, vorum við vel með á nótunum og tókum af alefli þátt í slagnum á vettvangi bæði evrópskrar verkalýðshreyfingar og alþjóðlegrar. Við sendum fjöldann allan af BSRB-félögum út til þess að taka þátt í starfi verkalýðshreyfingarinnar, afla upplýsinga og leggja af mörkum, við buðum upp á tungumálanámskeið fyrir þau sem vildu styrkja málakunnáttu sína fyrir þetta starf en samhliða þessu fluttum við inn fyrirlesara. Það er alls ekki ofsögum sagt að BSRB hafi verið það afl sem hélt vöku sinni og tók slaginn á meðan stjórnkerfið var andvaralaust, ef þá ekki steinsofandi. Það komumst við að raun um þegar við bönkuðum þar upp á til þess að vara við GATS-samningum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar vegna þess að þeir færu langt út fyrir hefðbundin tollamál og ógnuðu opinberri þjónustu, vinnuréttindum og lýðræðislegu sjálfræði okkar; heilbrigðisþjónustu, menntun, félagsþjónustu og stjórnsýslu en í samningsdrögunum var opnað á að öll þjónusta yrði skilgreind sem markaðsvara. Nú fór umræðan líka að taka flugið. Það var vegna þess að BSRB hafði ekki sofnað á verðinum, þvert á móti verið vel vakandi og staðið sína vakt,“ ítrekar fyrrverandi formaður BSRB.

BSRB hélt þjóðfélaginu vakandi á móti straumnum
Ögmundur segir að árangurinn af vöku BSRB hafi verið ótvíræður.

„Ég tel að árangur okkar hafi verið talsverður þótt ekki hafi hann alltaf verið sýnilegur. Það mætti taka samlíkingu frá uppvaskinu í eldhúsinu. Borðbúnaðurinn sem við notum verður óhreinn eftir hverja máltíð og er þá þveginn upp,“ Ha!? heyrist í blaðamanni. Ögmundur heldur áfram: „Jú, svo gerist það að daginn eftir borðum við aftur af sama borðbúnaði og aftur þarf að þvo upp.“ Ég er ekki viss um hvar þetta endar, hugsa ég með sjálfum mér. „Er það þá þannig að uppþvotturinn frá í gær hafi engum árangri skilað?“ spyr hann mig og hlær. „Nei, þetta er bara stöðug vinna, og ef við hefðum ekki verið að hjá BSRB hefði þjóðfélagið mótast í öðrum farvegi en það gerði. Ég get tekið dæmi. Árið 2003 kom fram stjórnarfrumvarp um að einkavæða vatnsveitur sveitarfélaganna. Okkur tókst að fresta samþykkt frumvarpsins og tókum við upp viðræður við félagsmálaráðuneytið óháð öllum kjarasamningum. Við jöguðumst síðan á um frumvarpið við félagsmálaráðuneytið fram eftir ári. Á endanum tókst að breyta frumvarpinu í þá veru að meirihlutaeign skyldi vera á hendi sveitarfélaga og að arð mætti ekki taka út úr starfseminni. Þetta var árangur BSRB sem þó fór aldrei hátt. Ég get nefnt fjölmörg önnur dæmi í þessa veru. Vissulega vorum við að berjast gegn straumnum – þessi barátta var í straumþungu vatni. Og ekki hefur það batnað nema síður sé. Þess vegna er þörf á baráttu sem aldrei fyrr.“

Styrkja þarf rödd verkalýðshreyfingarinnar
En hvernig metur Ögmundur stöðu launafólks og verkalýðshreyfingarinnar nú á dögum – hefur valdahlutfallið á vinnumarkaði færst til út frá verkalýðspólítísku sjónarhorni, í hvaða átt og er hreyfingin með sterka rödd?

„Ekki nægilega sterka rödd. Alls ekki, og hana þarf að styrkja. Hlutverk verkalýðshreyfingarinnar er margþætt að mínum dómi. Hún á að passa upp á kjörin, laun, ekki síst launajöfnuð og réttindi. Hún á ekki síður að gæta að jafnræði á vinnumarkaði og að við ákvarðanatöku í þjóðfélaginu almennt sé tekið mið af hagsmunum launafólks til að vega á móti áhrifum þeirra sem hafa völdin og fjármagnið á hendi. Slíkt jafnræði smitar út í allt þjóðfélagið og er öllum til góðs, gerir vinnustaðinn heilbrigðari og lífið léttara. Svokölluð mannauðsstjórnun getur aldrei komið í stað fulltrúa verkalýðsfélags við borðið. Með vökulli viðveru þeirra er stuðlað að jafnræði á vinnustaðnum og honum forðað frá því að verða að heimkynnum húsbænda og hjúa. Ef við hins vegar sofnum á verðinum, hættum að beita okkur og berjast, endum við þar.


„Alltaf þegar samstöðunnar nýtur við næst árangur. Alltaf.“

Ef við lítum á áfangasigra verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi eða hvar sem er þá hefur ekkert gerst án baráttu, framfarir í þágu almennings gerast aðeins með samstöðu og baráttu. Við náðum að verja lífeyriskerfið árið 1996 vegna þess að í tvö ár höfðum við undirbúið okkur með því að funda með trúnaðarmönnum í öllum aðildarfélögum BSRB. Allir klárir í bátana þegar kallið kom, og við náðum því sem við vildum ná, sennilega okkar mesti sigur á þessu tímabili, skipti gríðarlegu máli í heimilisbókhaldi okkar fólks þegar það komst á efri ár. Alltaf þegar samstöðunnar nýtur við næst árangur. Alltaf,“ segir hann og ég er ekki frá því að kvikni eldur innra með okkur Bigga ljósmyndara. Ég sé að hann leggur frá sé myndavélina, fær sér molasopa og sleppir ekki augum af Ögmundi yfir bollabrúnina.

„Horfum áfram til baka. Þegar Alþjóðaviðskiptastofnunin fer að þröngva áformum sínum niður í kokið á samfélögunum fara samfélögin að rísa upp með þátttöku verkalýðshreyfingarinnar. Þá verður breyting, og þá er bakkað, vegna baráttu hreyfingarinnar. Þannig að baráttan skilar alltaf árangri, en niðurstaða þeirrar baráttu er hins vegar ekki alltaf sýnileg þegar í stað. Um síðir skilar hún sér þó alltaf.“

Öllu samfélaginu í hag að hafa sterka verkalýðshreyfingu
Þegar litið er yfir sögu verkalýðsbaráttunnar fyrir réttindum og betri kjörum almennings, hvað með þá þróun sem átt hefur sér stað að stjórnvöld keppast nú við að afregluvæða vinnumarkaðinn eins og til dæmis að fella burt skylduaðild í stéttarfélögum á Norðurlöndunum, í Bretlandi og víðar? Þannig hafa markaðsöflin smátt og smátt í tímans rás unnið gegn og svipt fólk réttindum vinnandi fólks sem áður höfðu áunnist með mikilli baráttu?

„Ef við lítum á jafnvægi í samfélaginu sem lykilatriði, þarftu auðvitað að hafa stofnanir eða hreyfingu sem gætir að því að jafnræði sé virt. Það er verkalýðshreyfingin sem gætir að þessu. Menn hafa viljað hrekja fólk út úr verkalýðsfélögum á grundvelli frelsis. Thatcher gerði það á sínum tíma og sagði að sérhver maður ætti að vera frjáls og geta staðið utan verkalýðsfélaga. Ef við fylgjum þessari frelsishugsun eftir frelsishugsun, þá getur hún hæglega snúist upp í andhverfu sína. Atvinnurekandi getur þá á atvinnuleysistímum sagt við þann sem sækir um vinnu: „Ég vil gjarnan ráða þig, en að því tilskildu að þú standir utan verkalýðsfélaga.“ Þar með hefur launamaðurinn verið sviptur sínu valfrelsi. Meginreglan á einfaldlega að vera sú að allir taki þátt í stéttarfélögum enda njóta allir réttindanna sem þau ná fram. Það er ekki nokkur einasti vafi á því að það er samfélaginu öllu í hag að hafa sterka verkalýðshreyfingu.“

Samfélagið markaðsvætt
„Það er gjörólíkt samfélag annars vegar þar sem fólk á rétt til velferðarþjónustu og markaðsvæddu samfélagi þar sem aðgengi að þjónustunni er háð því hvað fólk hefur handa á milli. Ef bilið á milli tekjuhópa er síðan mikið, eins og gerist í markaðsvæddu samfélagi, þá eykst baneitruð stéttaskipting og menn skulu ekki fara í grafgötur með að hún hefur áhrif inn í framtíðina. Hjá börnum fátækra fjölskyldna sem ekki fá aðgengi að samfélaginu á við efnameiri börn verða til sár á sálinni sem seint gróa. Það er ekki hyggilegt af hálfu þeirra sem aðhyllast markaðshyggju í velferðarkerfinu að halda út á ystu brún í þessum efnum. Á endanum kemur þetta öllum í koll því að þegar upp er staðið verður allt dýrara og erfiðara viðfangs. Með aukinni stéttaskiptingu verða nefnilega til vandamál sem áður voru ekki fyrir hendi,“ segir hann um afleiðingar markaðsvæðingarinnar.

En nú vil ég spyrja þig út í skattastefnu stjórnvalda í þessu sambandi. Þú varst heilbrigðisráðherra, og það veit þjóðin að hún hefur ekki notið í áratugi sanngjarnra tekna af auðlindum sínum til að reka samfélagið sem bitnað hefur stórkostlega á heilbrigðiskerfinu. Auk þess hefur efnahagsstefna ríkisstjórna þessa lands snúist um að hlífa breiðu bökunum og seilast æ meir í vasa launafólks. Þú hlýtur að hafa skoðun á þessu?


„Engu að síður erum við jafnt og þétt að færa okkur yfir í þá átt sem enginn vill, að borga fyrir þjónustuna sem sjúklingar en ekki sem skattgreiðendur.

„Ég vil svara þessu með því að að spyrja á móti: Hvort viljið þið borga til heilbrigðiskerfisins á meðan þið eruð fullfrískir í tekjuaflandi vinnu, eða bíða þangað til þið verðið veikir og hættir að vinna af þeim sökum? Er ekki nokkuð ljóst hvernig við myndum svara þessari spurningu?“ spyr Ögmundur og heldur áfram: „Engu að síður erum við jafnt og þétt að færa okkur yfir í þá átt sem enginn vill, að borga fyrir þjónustuna sem sjúklingar en ekki sem skattgreiðendur. Svo er það spurning um hagkvæmni, ef við drögum úr millifærslum og félagslegum stuðningi þá þarf það auðvitað að birtast í launagreiðslum. Það kallar á hærri laun ef við þurfum að kaupa alla þá þjónustu sem snarhækkar með þjónustugjöldum og milliliðum markaðsvæðingarinnar. Þetta sjáum við þegar í rafmagnsreikningunum og þegar við förum í bíó þurfum við að greiða himinhá gjöld til alls konar milliliða fyrir að leggja bílnum. Þetta er að gerast á öllum sviðum samfélagsins, markaðsvæðing innviðanna og gjaldtakan sem henni fylgir er nefnilega bæði rándýr og fáránlega óhagkvæm.“

Opinber grunnþjónusta betur tryggð í gegnum eignarhald
„Evrópa fylgdi þeirri stefnu lengi vel að tryggja aðgengi að opinberri þjónustu, heitu og köldu vatni, rafmagni og svo framvegis í gegnum eignarhald. Og þannig hefur það verið að uppistöðu til hér á landi, við eigum enn Gvendarbrunna og Landsvirkjun, en hve lengi? Við áttum Hitaveitu Suðurnesja, eða þar til hún var færð einkaaðilum í hendur, innlendum lífeyrissjóðum og erlendum fjárfestum og er ástæða til að vekja athygli á því að eigendur eru þegar byrjaðir að skjóta sér undan skyldum sínum. Þarna eru lífeyrissjóðirnir alls ekki saklausir því skattasniðganga HS orku, sem nýlega hefur verið vakin athygli á, hefur átt sér stað að því er best verður séð með hlutdeild þeirra. Eignarhald hins opinbera er þó enn ríkjandi í vatns- og orkugeiranum og það í ríkari mæli en orðið er almennt í Evrópu, sem hefur verið að færa sig í átt að ameríska módelinu. Í Bandaríkjunum hafa innviðir á borð við rafmagn og vatn verið á hendi einkaaðila en reynt hefur verið að tryggja hagsmuni samfélagsins að einhverju leyti með regluverki. Þannig megi ekki taka nema tiltekinn arð út úr vatns- og rafmagnsveitum o.s.frv. Þetta eru tvær ólíkar leiðir. Slagurinn í Bandaríkjunum og í regluvæddu kerfi í Evrópu stendur síðan um reglusetningu annars vegar og afreglun hins vegar. Við þessa þróun fara samfélögin að treysta mikið á neytendavernd. Þótt hún sé góðra gjalda verð er hún augljóslega miklu lakari kostur en eignarhald á grunnstoðum þjóðfélags.“

Verðtrygging íslensku þjóðarinnar syndir í kringum landið
„Sama gildir um eignarhald á fiskinum í sjónum, jú við getum sett á veiðigjald en það tryggir ekki yfirráð yfir auðlindinni til frambúðar. Veiðigjaldið má hækka eða lækka eftir atvikum, en eignarhaldi á auðlindum sínum má þjóðin ekki glata. Sjávarauðlindin er hins vegar smám saman að renna úr greipum þjóðarinnar með framsalsheimildum kvótakerfisins. Þetta snýst um þjóðaröryggi. Verðtrygging íslensku þjóðarinnar syndir nefnilega í sjónum í kringum landið, sama gildir um aðrar auðlindir sem við eigum saman; þannig er fegurð landsins auðlind. Þegar auðkýfingar eignast náttúruperlurnar til að hagnast á þeim, reisa vindvirkjanir sem fæla frá ekki bara fugla heldur líka ferðamenn, þá veikist hagur samfélagsins. Þjóðfélagið verður berskjaldaðra, nýtur ekki þeirra trygginga sem eignarhaldið felur í sér. Og talandi um auðlindir má ekki gleyma vatninu, gulli framtíðar. Árið 1998 var lögum á Alþingi breytt á þann veg að eign á jörð skyldi fylgja eignarhald á öllu því sem væri að finna undir jarðskorpunni.

Við börðumst sum hver gegn þessu á þingi á sínum tíma og BSRB var heldur betur með bumbuslátt gegn þessum áformum. Síðan kom fram vatnalagafrumvarp og náðum við að breyta því að því leyti að ef hið opinbera seldi jörð fylgdu vatnsréttindin ekki sjálfkrafa með. Sú regla ætti að gilda um allt jarðnæði en þarna erum við stödd í þessum efnum. Þegar eru erlendir fjárfestar farnir að kaupa jarðir með það fyrir augum að nýta sér vatnsréttindin og eru reyndar byrjaðir á því.

Ef við látum þetta ganga áfram þannig að allt sem hefur verðmæti sem hagnast má á kemst á fáar hendur þá mun það gerast einhvern tímann að það sýður upp úr. Það yrði samfélaginu sársaukafullt en ekki hjá því komist ef ekkert er að gert og það fljótlega. Ég leyfi mér að spyrja hvort ekki væri ráð að sýna fyrirhyggju?“

Víðsýni veitir blönduðum stéttarfélögum styrk
En hvað segir þú um þróun stéttarfélaganna innan BSRB og styrk þeirra til að takast á við þessi mál. Hvernig er best að beita sér?

„Þegar litið er til félaganna innan BSRB varð sú þróun snemma að fagfélög tækju sig út úr blönduðum félögum. Sjálfum þótti mér þetta ekki góð þróun en leit svo á lýðræðið ætti að fá því ráðið hvers konar félagaform yrði ofan á, en þarna vógust á kostir og gallar. Fagfélögin voru sterkari að því leyti að markmið stéttarinnar varð skýrara um að bæta hennar hag. Blönduðu félögin sóttu hins vegar styrk sinn í annað,“ útskýrir Ögmundur. „Þau voru að nokkru leyti spegilmynd af samfélaginu. Á vettvangi þeirra kom saman fólk úr ólíkum starfsstéttum, umræðan varð önnur vegna þessa, hún varð iðulega víðsýnni en einmitt það þótti mér alltaf vera styrkur blandaðra félaga eins og Starfsmannafélags Reykjavíkurborgar og SFR og nú að sjálfsögðu Sameykis. Þarna drógu hins vegar heildarsamtökin, BSRB, fagfélögin að landi því að þar var hinn breiða vettvang að finna. Verkalýðshreyfingin þarf á því að halda að vera víðsýn. Hún má aldrei verða viðskila við samfélagið. Þetta var og er styrkur hins blandaða félagsforms,“ segir hann.

Sat alltaf sömu megin borðsins
Ögmundur var eins og áður sagði formaður BSRB í rúm tuttugu ár, gegndi þingmennsku og embættum heilbrigðisráðherra, dómsmálaráðherra og innanríkisráðherra fyrir Vinstri græn í ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur á árunum 2009–2013. Baráttumál hans sneru fyrst og fremst að vörnum í þágu velferðar, mannréttindum og réttindum launafólks, lýðræðislegu sjálfræði gegn alþjóðlegum efnahagssamningum, gagnrýni á hervæðingu og valdbeitingu ríkisins auk skýrrar afstöðu gegn ESB-aðild og fyrir fullveldi Íslands. Hann tók sig af launaskrá sem formaður BSRB þegar hann settist á þing en gegndi áfram formannsembættinu. Þegar hann varð ráðherra í ríkisstjórn hætti hann sem formaður BSRB.

„Þegar ég var á þinginu var ég stundum spurður að því hvort ég sæti ekki beggja vegna borðsins sem formaður BSRB og þingmaður. Ég svaraði því ætíð til að ég sæti alltaf sömu megin borðsins, en þegar ég var orðinn ráðherra þótti mér augljóst að ég yrði að hætta sem formaður BSRB, þótt í hjarta mínu vissi ég að alltaf yrði ég á sama stað við borðið,“ segir hann og brosir. „Ég varð aldrei var við að innan BSRB væru félagar mínir ósáttir við að ég byði mig fram til þings. Aldrei, þótt í BSRB væru stórir hópar manna sem voru mjög á öndverðum meiði við mig í stjórnmálum.. Að uppistöðu til vorum við öll sammála um meginmarkmiðin, að standa vörð um velferðarsamfélagið. Pólitíkin fyrr á tíð endurspeglaði þetta líka. Ákveðið grundvallarsamkomulag ríkti lengi vel um samfélagsgrunninn. Átakalínan var hversu langt skyldi gengið í skattlagningu og í samfélagslegri uppbyggingu og vissulega var hart tekist á í verkföllum um réttindi og kjör en að samfélagið ætti að vera samfélagslega rekið, um það var ekki deilt.

Sjálfstæðismenn innan verkalýðshreyfingarinnar og reyndar víða í stjórnkerfinu voru á þessum árum upp til hópa eins konar hægri kratar. Nú er þessu öðru vísi farið og þá komum við aftur að nýfrjálshyggjunni, því hún hefur sundrað samfélaginu og verkefnið núna er að reyna að púsla því saman á nýjan leik eftir þá eyðileggingu sem hún hefur valdið. Ég hef þó ákveðnar efasemdir um að henni hafi tekist að læsa klónum í verkalýðshreyfinguna. Þar hittir maður fyrir félagslega þenkjandi hægri menn, marga hverja mjög einarða.“

Samfélagssáttmáli fyrr og nú
Oft hefur verið rætt um nauðsyn samfélagssáttmála og þú virðist því fylgjandi í áherslum þínum á mikilvægi jafnræðis og jafnvægis í þjóðfélaginu að reynt sé að ná slíkri sátt, en er slíkur sáttmáli yfirleitt gerlegur?

„Hann er ekki í augsýn í augnablikinu og verður aldrei að veruleika án þess að verkalýðshreyfingin reisi sig. Eftir hrunið var um það rætt að við skyldum gera með okkur samfélagssáttmála. Ef vilji er til er enn hægt að leita eftir honum. Við sjáum hann ekki núna en hann getur orðið til fyrr en varir, við eigum aldrei að gefast upp við að minna á hvers virði það er fyrir alla að tryggja jöfnuð og félagslegt réttlæti. Þarna þarf að skoða grunnþjónustuna sérstaklega, veigamikill þáttur í samfélagsþjónustunni er heilbrigðisþjónustan. Það er illa komið fyrir henni og þegar litið er til Landspítalans og annarra heilbrigðisstofnana var byrjað að svelta þær fjárhagslega fljótlega upp úr aldamótum, en á þeim tíma vildu menn illu heilli fara inn á brautir gjaldtöku eins og við höfum rætt um. Hrunið kom svo ofan á þennan niðurskurð og hefur heilbrigðiskerfið aldrei náð sér síðan. Við sem sátum í ríkisstjórn upp úr hruninu reyndum að hlífa velferðarþjónustunni m.a. með því að skera niður grimmilegar í ýmsum tímabundnum fjárfestingum sem væri hægt að laga síðar. En við gerðum okkur grein fyrir að þegar heilbrigðisþjónustan er særð þá gróa þau sár seint. Við særðum hana engu að síður. Á Landspítalanum fækkaði um mörg hundruð stöðugildi jafnvel þótt skorið væri niður um helmingi minna en annars staðar hjá hinu opinbera, en það var bara allt of mikið. Hræðilegir tímar, allt meira og minna afleiðingar nýfrjálshyggjunnar. Af þessu þurfum við að draga lærdóm, einnig af okkar eigin mistökum.“

Biggi ljósmyndari er enn að ganga um gólf og smella af. Það verður að ná rétta skotinu í rétta ljósinu. En aftur að Ögmundi og nú fer að hilla undir lok þessa viðtals.

Áfram er markaðsvæðingunni lætt inn
„En áfram er markaðsvætt umræðulaust,“ heldur Ögmundur áfram. „Haustið 2023, í tíð síðustu ríkisstjórnar, var ákveðið að hér eftir skyldi allt húsnæði öldrunarstofnana vera í eigu einkaaðila. Að sjálfsögðu er það fyrirkomulag þegar fyrir hendi en nú skyldi þetta verða einhlítt. Hið opinbera leigði síðan hjá fjárfestunum líkt og farið var að gera í öllum opinberum rekstri. Meira að segja Ríkisendurskoðun var rekin úr eigin húsnæði og látin leigja dýrum dómum. Allt miklu óhagkvæmara fyrir skattgreiðandann. Synd að Ríkisendurskoðun skyldi ekki spurð út í sóun á almannafé af þessu tilefni eða stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis. En allir þögðu. Einnig ríkir þögn um áform Reykjavíkurborgar að leita einkavæddra lausna í húsnæðismálum og jafnvel uppbyggingu nýrra hverfa. Ætli hlutskipti Félagsbústaða sem fyrir vikið njóta ekki stofnframlaga frá hinu opinbera sem skyldi vera rætt á stjórnarfundum og þingum verkalýðshreyfingarinnar?

Hreyfingin þarf að vera duglegri að líta gagnrýnið í eigin barm. Þarna til dæmis er hún hagsmunaaðili með sínum byggingafélögum. Fari hreyfingin út í rekstur fyrirtækja, hvort sem er byggingafélög eða hitaveitur, ber að skoða almannahag á undan þrengri eignarhagsmunum. Það er eindregið mín skoðun.“


„Þessi áform eru að mínu mati hreint tilræði við mannréttindi.“

Biggi gerir hlé á myndatöku og lítur upp yfir linsuna á Ögmund augnablik, en heldur svo áfram að skjóta.

Grasrótin þarf að skíðloga
„Það má ekki gleyma því að tala við grasrótina, kveikja í henni elda því ef hún er ekki skíðlogandi gerist ekki neitt. Allt þarf að vera fyrir opnum tjöldum. Ræða þarf kjaraskiptinguna í þjóðfélaginu þannig að allir skilji og engar sauðargærur leyfðar.

Þegar sest er að borði fyrir framan sjónvarpsvélar að ræða um réttindi og kjör þyrftu allir að vera með á brjóstinu skilti þar sem á stæði hvað þeir hefðu í mánaðarlaun. Fulltrúar verkafólks og verkafólkið sjálft og síðan talsmenn atvinnurekenda, talsmenn bankanna og ráðherrar. Allir með mánaðarlaun á brjóstinu eða á enninu, það gæti farið vel á því að hafa strimil límdan á ennið með launatekjum og helst fjármagnstekjum líka. Ég held að umræðan yrði frábrugðin því sem við eigum að venjast,“ segir Ögmundur og uppsker hlátrasköll í stofunni heima. „Þá væri minna um ásakanir um óábyrga launastefnu af hálfu láglaunafólks. Hálaunamaðurinn þyrfti nú að gæta sín því svo gæti farið að hann þyrfti að svara fyrir óábyrga launastefnu,“ bætir hann við.

Aldeilis fráleit hugmynd að afnema áminningarskylduna
Talið berst að fyrirætlun ríkisstjórnarinnar að fella úr gildi lög um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna á þessu þingi og ég spyr Ögmund hver hans skoðun sé á þessu umdeilda máli innan raða BSRB.

„Þetta er aldeilis fráleit hugmynd vegna þess að þessar fyrirætlanir ganga fyrst og fremst út á að vernda vanhæfa stjórnendur; að þeir geti vísað fólki sem þeim ekki lyndi við eða ekki þóknast þeim á dyr eins og hundi. Við það bætist þessi nýtilkomni umgengnismáti að láta starfsmenn taka tölvu úr sambandi og hverfa af vettvangi þannig að niðurlægingin kemur ofan á þetta líka. Þessi áform eru að mínu mati hreint tilræði við mannréttindi. Það eru tilvik til á vinnustað að einstaklingur sé svo skaðlegur að hann verði að hverfa af vettvangi. Þá er hægt að gera það með áminningarskyldu, út á það gengur hún og starfsmaðurinn getur þá lagað sína framkomu, eða leiðrétt það sem ranghermt er sem er líka til í dæminu. Ef um alvarlegri hluti er að ræða eins og kynferðilega áreitni á vinnustað eða barnaníð í skóla, sem öllum ber saman um að taka beri á strax, þá er hægt að gera það á sama hátt og gert er í lögreglunni; viðkomandi er settur til hliðar, rannsókn sett í gang og fengin niðurstaða. En það er hins vegar röng leið að fela forstjórum ríkisstofnana vald til að kveða upp dóma og vísa starfsfólki á dyr. Það á bara ekki að þekkjast,“ segir hann.

Ekkert annað en vesaldómur
„Ég gæti nefnt fjölmörg dæmi sem komu inn á mitt borð þegar ég var formaður BSRB og áður formaður Starfsmannafélags Sjónvarpsins þar sem reynt var að ýta starfsfólki út af vinnustað að ósekju. Ef rótin að því var sú að einhver var ósáttur við eitthvað í fari einhvers, var nánast alltaf hægt að laga það. Það reyndist hins vegar erfiðast ef brotalömin var í fari stjórnandans, hann gallagripur. Það gat verið erfitt við að eiga en lausnin átti þá að sjálfsögðu ekki að vera á kostnað annarra. En það er sú lausn sem ríkisstjórnin sér fyrir sér.“

Það hefur komið fram í fréttum að starfslokasamningar ríkisstofnana hlaupi á milljörðum og sérhagsmunasamtök hoppa á þennan vagn með áróður um að starfslok opinberra starfsmanna séu ríkissjóði of dýr. Hvað segirðu við því?

„Ég segi við þessu að ábyrgðin liggur hjá stjórnendum vinnustaðanna. Þeir fara ekki eftir lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, og fara því ekki eftir áminningarskyldunni. Svo einfalt er það. Því miður hefur heimurinn almennt verið að fjarlægjast reglur og virðingu fyrir réttindum fólks að þessu leyti á vinnumarkaði. Það sem þarf að gerast er hins vegar að gera áminningarskylduna að eðlilegu og sjálfsögðu ferli í vinnustaðamenningunni, þá verður þetta ekki neitt vandamál.“

Verk að vinna fyrir stéttarfélögin
„Að lokum vil ég segja þetta. Stéttarfélögin mega aldrei gefa eftir baráttuna, baráttan þarf alltaf að vera sýnileg félagsmönnum því þeir þurfa að vita um mátt sinn, hvað samtakamáttur er og hverju þeir geta fengið áorkað, og ekki síst þurfa viðsemjendur að þekkja til þessarar baráttu líka. Ef þeir vita ekki hverju þeir geti staðið frammi fyrir, sýni þeir yfirgang, færast landamærin til. Ef baráttan er ekki sýnileg félagsfólki og viðsemjendum fjarar áhrifamáttur hreyfingarinnar út og að því kemur að hún nær litlu sem engu fram.


„Ef baráttan er ekki sýnileg félagsfólki og viðsemjendum fjarar áhrifamáttur hreyfingarinnar út og að því kemur að hún nær litlu sem engu fram.“

Verkalýðsfélögin eru til þess að standa vörð um réttindi okkar og bæta kjörin, stuðla að jafnvægi í samfélaginu almennt, passa upp á auðlindir þjóðarinnar, mannréttindi og aðgengi almennings að grunnþjónustu samfélagsins. Það er verk að vinna og snúa þarf ýmsu til baka þó förinni sé heitið fram á við. En þangað stefnum við – fram á við,“ segir Ögmundur að lokum.