Starfsmatið eitt af áfangasigrunum

„Ef starfsmaður sem kemur til starfa í verkalýðshreyfingunni er ekki meðvitaður um hlutverk sitt sem starfsmaður hreyfingar þá verða þeir sem eru kosnir að gera starfsmanni sínum það ljóst. Skóla fólk til í starfi, en alls ekki með einhverjum látum, heldur með samtali og upplýsingu. Yfirleitt er þó fólk sem ræður sig til stéttarfélags með félagshyggju í blóðinu.“

Eftir Axel Jón Ellenarson
Ljósmyndir: Birgir Ísleifur Gunnarsson

Garðar Hilmarsson var um langt árabil rödd í baráttu fyrir réttindum og kjörum starfsfólks Reykjavíkurborgar. Þegar hann tók við formennsku Starfsmannafélags Reykjavíkurborgar árið 2006 hófst nýr kafli í starfi félagsins, þar sem áhersla var lögð á að styrkja samningsstöðu, efla samtakamátt og tryggja að sjónarmið og reynsla fólksins sem heldur borginni gangandi fengju meira vægi við borðið. Undir hans forystu var unnið markvisst við að bæta starfsumhverfi og launakjör, auka jafnræði milli ólíkra starfshópa og festa í sessi skýrari vernd í kjarasamningum – með áfangasigrum sem skiptu félagsfólk verulegu máli í daglegu lífi.

Einn af áfangasigrum í formannstíð Garðars var innleiðing starfsmats hjá Reykjavíkurborg. Með starfsmatinu var stigið mikilvægt skref í átt að gagnsærra og réttlátara launakerfi, þar sem störf voru metin á kerfisbundinn hátt óháð kyni, starfsheiti eða hefðbundinni stöðu í skipuriti. Starfsmatið varð grundvallartæki í baráttu fyrir launajafnrétti og auknu jafnræði, og hafði víðtæk áhrif á launaþróun fjölda starfshópa innan borgarkerfisins.

Garðar hafði jafnframt áhrif á stærri myndina í samstarfi við SFR og síðar sem varaformaður Sameykis að tengja saman reynslu og þarfir starfsfólks sveitarfélaga, byggja brú milli ólíkra vinnustaða og tryggja að sameiginlegir hagsmunir næðu fram að ganga í samningum og stefnumótun.

Starfsmatskerfið mikilvægt
Hvað stendur upp úr í formannstíð þinni í St.Rv., mikilvægast eða erfiðast á þessum þrettán árum?

„Þetta er góð spurning og stór sem spannar langan tíma. Ég hef aldrei litið á eitt né neitt í minni formannstíð sem erfitt. Þetta voru bara verkefni sem þurfti að sinna. Ég vil nefna þegar við víkkuðum út samningaumboðið þegar ég var formaður B-hlutans í félaginu, sem var sérstök deild innan St.Rv. sem náði til starfsmanna Reykjavíkurborgar sem ekki höfðu full réttindi opinberra starfsmanna, einkum hvað varðaði lífeyrisréttindi og ráðningarkjör. Síðan var kannski mesta puðið í raun þegar ég var starfsmaður félagsins að koma á starfsmatinu. Það var hörku vinna, en á sama tíma mikið af flottu fólki sem kom að því starfi frá öllum aðilum,“ segir Garðar.

Hann segir að mesta vinnan við gerð starfsmatsins, sem markaði þáttaskil hjá ófaglærðu starfsfólki Reykjavíkurborgar, hafi verið að verðmeta, skilja og greina hvert starf og hvað það fengi mörg stig í starfsmati sem hefði áhrif á hvar það lenti í launatöflunni.


Stjórn St.Rv. 2012, fremri röð f.v. Ása Hauksdóttir, Ingunn Hafdís Þorláksdóttir, Herdís Jóhannsdóttir, Ingveldur Jónsdóttir, Sigrún Jónsdóttir og Guðríður Sigurbjörnsdóttir. Aftari röð f.v. Eiríkur B. Finnsson, Garðar Hilmarsson, Ármann Pétursson, Gunnar Rúnar Matthíasson, Jón Bergvinsson og Jónas Engilbertsson.

„Við þurftum að skilgreina alla þætti hvers starfs og hvað væri eðlilegt að meta mörg stig á hvert starf. Þetta voru þrettán þættir sem skilgreina þurfti vel og sjónarmið mín fyrir hönd okkar félagsfólks voru stundum á skjön við sjónarmið vinnuveitenda, og þá þurfti að komast að samkomulagi um niðurstöður. Þetta tók allt sinn tíma. Starfsmatskerfið var ákveðið þegar Sjöfn var formaður og mér var fengið það verkefni að vinna í því sem fulltrúi í starfsmatsnefnd, og það hélt svo áfram í minni formannstíð, og var ég fulltrúi félagsins í verkefninu. Áður hafði verið reynt að setja á einfaldara starfsmat en það gekk ekki upp. Við reyndum að halda í það en einfalda það um leið vegna þess að það var fullmikið frelsi um að túlka það eins og það var, þó það væri byggt á samþykktum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Starfsmatið snýst ekki bara um hæfni heldur skilgreiningu á kröfum sem gerðar eru til starfsins og hefur þá áhrif á grunnlaunin. Þegar ég tek svo við formennskunni af Sjöfn, en ég var ritari í stjórninni, erum við á ákveðinni vegferð með þessa vinnu og starfsfólk skrifstofunnar tekur þá við boltanum og heldur áfram vinnunni við gerð starfsmatsins, en þessari vinnu lýkur aldrei því starfsmatið er lifandi verkefni.“

Starfsmatið eitt og stofnanasamningar annað
Garðar segir að félagsfólk í Sameyki ætti að heyra allt undir starfsmatið fremur en að vera með stofnanasamninga.

„Ef við erum algjörlega hreinskiptin, þá væri skynsamlegt að starfsmatið yrði tekið upp fyrir allt félagsfólk í Sameyki. Ég byggi það á þeirri skoðun minni, og reynslu, að launajafnréttinu væri betur framfylgt með því en stofnanasamningum.

Stofnanasamningur þýðir að einn stofnanasamningur sé sterkari en annar vegna þess að stofnanirnar eru ólíkar í eðli sínu. Önnur safnar peningum en hin ekki og er þannig háð því að henni sé lagt til fé. Sama gildir um jafnlaunavottunina að þegar hún er byggð bara á einni stofnun er skekkja í launum í sömu störfum milli stofnana. Sumar stofnanir safna peningum eins og ég sagði á meðan aðrar eru fjársveltar. Þarna er augljós skekkja sem hefur áhrif á gerð stofnanasamninga. Þess vegna er skynsamlegra að notast við starfsmatið og meira jafnræði verður þá á milli stofnana,“ segir Garðar.

Starfsfólkið þarf að vera með félagshyggjuna í blóðinu
Hann segir að starfsfólk stéttarfélagsins sé starfandi á sömu forsendum og aðrir sem eru félagslega kosnir. Félagið er eign félagsfólks og það verði fólk alltaf að hafa hugfast sem kemur til starfa fyrir verkalýðshreyfinguna.

„Ég reyndi sem formaður að halda vel í starfsfólkið, það hætti enginn í starfi sem byrjaði að vinna fyrir félagið og samstarfið gekk vel. Mikilvægt er að halda í þekkingu og reynslu starfsfólksins. Það er alveg lykilatriði,“ segir hann.


„Ég held að starfsmannafélögin í nágrenni Reykjavíkur ættu að sameinast Sameyki eða mynda stærra félag til að ná fram ákveðnum krafti sem þarf í verkalýðsbaráttunni.“

„Ef starfsmaður sem kemur til starfa í verkalýðshreyfingunni er ekki meðvitaður um hlutverk sitt sem starfsmaður hreyfingar þá verða þeir sem eru kosnir að gera starfsmanni sínum það ljóst. Skóla fólk til í starfi, en alls ekki með einhverjum látum, heldur með samtali og upplýsingu. Yfirleitt er þó fólk sem ræður sig til stéttarfélags með félagshyggju í blóðinu. Að þessu sögðu þurfti ég aldrei að kenna fólki þetta sem kom til starfa í félaginu, ég hjálpaði því kannski, en þurfti aldrei að prenta í það þessi viðhorf sem fylgja félagsstarfinu. Hjarta þess sló með í baráttunni fannst mér og aldrei og alls ekki að böðlast með nokkrum hætti á fólki, það var ekki minn stíll. Við vorum samhent og unnum verkin vel og héldum fast í stofnanaminnið,“ segir Garðar um starfsfólkið í félaginu.

Stofnun Sameykis hófst upp úr 1997
En hvað telur þú að hafi vegið þyngst að Starfsmannafélag Reykjavíkur og SFR sameinuðust í eitt félag?

„Ástæðan fyrir því að ég var inn á þessari línu er ákveðinn aðdragandi sem hófst rétt fyrir aldamótin. Aðdragandi þess var að þessi félög höfðu haft samstarf um ýmsa þætti í starfi félaganna frá 1997. Á þessum árum var formaður í SFR Sigríður Kristinsdóttir og Sjöfn Ingólfsdóttir í St.Rv. Báðar vinstrisinnaðar konur sem gegndu formennsku í stéttarfélögum opinberra starfsmanna, sem var í sjálfu sér nýtt. Ég varð stundum var við ákveðið ergelsi á milli stóru félaganna og þessara minni innan BSRB þarna á upphafsárunum mínum þegar ég kem ungur og grænn til starfa í hreyfingunni. Að því sögðu var heldur engin sérstök elska á milli SFR og Starfsmannafélags Reykjavíkurborgar. En þegar Sigríður og Sjöfn taka við fórum við og SFR að vinna saman í alls konar málum. Það var bara hagstætt félögunum og við vorum lengi saman á fjórðu hæðinni í BSRB-húsinu þangað til að félögin sameinuðust. Þær sem formenn stóðu með hvor annarri í baráttunni og þetta ferðalag þeirra að vinna saman gerði framhaldið að sameiningunni auðveldara. Það samstarf var í stöðugri þróun hjá starfsmönnum og nefndarmönnum í þeim málaflokkum sem samvinna var um. Síðan var það árið 2011 þegar þegar St.Rv. og SFR gáfu út sameiginlegt blað undir nafninu Blað stéttarfélaganna sem samstarf félaganna jókst enn frekar.

Nýfrjálshyggjan gengur í garð hjá Reykjavíkurborg
Þegar ég tek við var nýfrjálshyggjan gengin í garð. Verkefnin voru þau að verja störf því að pólitíkin í borginni var í óða önn að stofna ehf.-félög um hina og þessa starfsemi borgarinnar. Það var alveg sama hvaða flokkar tóku við borgarstjórninni, þessi einkavæðingarstefna hélt bara linnulaust áfram. Fólk var alveg horfið frá þeirri hugmynd að fyrirtæki borgarinnar og þjónustan ættu að vera í eignarhaldi almennings.

Einkaaðilarnir höfðu horn í síðu þjónustunnar á vegum borgarinnar en líka ríkisins því þessi fyrirtæki voru rekin sem „non profit“ og það hélt töxtum niðri á einkamarkaðnum. Síðan fer Borgarspítalinn til ríkisins og við það þurftum við í St.Rv. að fara að semja við ríkið, og alveg eins hjá SFR sem þurfti að fara að semja við borgina. Þetta var því farið að blandast töluvert og er annar þáttur í því að skynsamlegt var að sameina félögin.

Fleiri stéttarfélög ættu að sameinast
Allt þetta flot sem varð hvernig pólitíkin ætlaði að reka sín fyrirtæki gerði það að verkum að mér fannst að við yrðum að geta náð utan allt opinbert starfsfólk sem starfar hjá ríkinu, Reykjavíkurborg og sveitarfélögum eins og hægt væri. Ég varð því alltaf sannfærðari að við þyrftum sameiningu því sameinuð stöndum við en sundruð föllum við. Við þurftum að búa til alvöru afl þar sem trúnaðarmenn félaganna skipta svo miklu máli alltaf í körfugerðum og samningum. Við vorum alltaf opin fyrir sameiningu og tókum bæði við starfsmannafélagi Seltjarnarness og Akraness þegar þau vildu koma inn í St.Rv., og breyttum lögum til að svo mætti verða.

Ég held að starfsmannafélögin í nágrenni Reykjavíkur ættu að sameinast Sameyki eða mynda stærra félag til að ná fram ákveðnum krafti sem þarf í verkalýðsbaráttunni. Eins held ég að BSRB sé algjörlega nauðsynlegt bandalag sem vinnur að því að ná samtali á stærri vettvangi og leiða ákveðna baráttu sameinaðra opinberra starfsmanna áfram inn í framtíðina,“ segir Garðar Hilmarsson að lokum.