Stéttarfélögin grunnstoðir samfélagsins

„Ég er vinstrisinnuð, aðhyllist félagshyggju og að mannréttindi séu virt í hvívetna. Því skildi ég það bara mjög vel á þeim árum þegar önnur stéttarfélög urðu til þegar starfsstéttir vildu sameinast um sín sérfræðistörf og menntun í nýjum félögum. Þá fór það fólk úr félaginu og bjó til ný félög; fóstrur, sjúkraliðar og fleiri. Það var töluvert brak í kringum þetta.“

Eftir Axel Jón Ellenarson

Sjöfn Ingólfsdóttir er ein af lykilpersónum íslenskrar verkalýðshreyfingar síðari hluta 20. aldar og byrjun þeirrar sem er. Sem formaður Starfsmannafélags Reykjavíkurborgar á árunum 1991–2006 leiddi hún eitt stærsta stéttarfélag landsins á tímum mikilla umbreytinga í opinberri þjónustu, aukins aðhalds í rekstri sveitarfélaga og harðnandi kjarabaráttu. Samhliða formennsku sinni gegndi hún stöðu varaformanns BSRB og sat í fjölda nefnda og ráða sem fulltrúi launafólks.

Í forystu sinni lagði Sjöfn ríka áherslu á réttindi og kjör almennra starfsmanna borgarinnar, samstöðu innan verkalýðshreyfingarinnar og að rödd opinberra starfsmanna heyrðist í samfélagsumræðunni. Hún var þekkt fyrir skýra afstöðu gegn niðurskurði á kostnað starfsfólks, í baráttu fyrir jafnrétti og fyrir að beina sjónum að stöðu þeirra hópa sem oft fara halloka í skipulagi vinnumarkaðarins. Arfleifð hennar markast af öflugri hagsmunagæslu, pólitískri stéttarfélagsbaráttu og trú á að stéttarfélög gegni lykilhlutverki í lýðræðislegu samfélagi. Hún tók virkan þátt í stjórnmálum sem félagshyggjukona, fyrst innan Alþýðubandalagsins og síðar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, þar sem hún lagði baráttunni lið fyrir félagslegu réttlæti, jöfnuði og réttindum launafólks.

Í ræðu sinni við 100 ára ártíð starfsmannafélags Reykjavíkurborgar sem haldið var í Ráðhúsi Reykjavíkur 17. janúar sl. sagði hún að verkalýðsbarátta væri mannréttindabarátta: „Samtök launafólks eru aldrei bara kerfi, eða skrifstofur, eða samningar. Þau eru mannréttindabarátta. Þau byggja á félagshyggju – þeirri einföldu hugmynd að við stöndum sterkari saman. Um þessa hugsjón verðum við alltaf að standa vörð því stéttarfélög verja ekki bara réttindi sem þegar hafa áunnist. Þau sækja fram. Þau bæta kjör. Þau styrkja rödd fólks og tryggja virðingu.“

Ég hitti Sjöfn á heimili hennar í Reykjavík og við spjölluðum um sögu Starfsmannafélags Reykjavíkurborgar, formannstíð hennar hjá félaginu, sögu og bakgrunn. Spurð um hvernig henni hefði litist á sameiningu félagsins og SFR í Sameyki svaraði hún því afdráttarlaust að henni hefði fyrst ekki litist vel á það.

Samstarfsfólkið eftirminnilegast
„Ég er nú orðin 87 ára, fædd´39, og margt hefur nú gufað upp í kollinum á langri ævi eins og sagt er. Ég var satt að segja ekkert ánægð með þetta hjá þeim að sameina félögin fyrst þú spyrð, nei, ekki samkurlið skal ég segja þér, en samstarf, það er af hinu góða. En svona er lífið bara, það er ekki alltaf eins og maður vill hafa það. Hins vegar vil ég segja þér að mér líst alveg ágætlega á Sameyki í dag og forystusveit þess,“ segir Sjöfn.

Sjöfn segir að eftirminnilegast í hennar formannstíð hafi verið daglegt líf í iðu stéttarfélagsins með skemmtilegu og gefandi samstarfsfólki.


„Auðvitað er ekki hægt að standa á móti vilja fólks og þess vegna er það mótsögn að finnast sameining St.Rv. og SFR í Sameyki alveg brjáluð tilhugsun á sínum tíma. Ég var búin að vinna með SFR í svo mörg ár og ég sá ekki tilganginn, það er allt annað mál, og það var bara mín skoðun.“

„Eftirminnilegast var í raun og veru daglegt líf, ótrúlega fjölbreytt starf og frábært samstarfsfólk sem starfaði þá á skrifstofunni, við vorum sem ein fjölskylda sem unnum að hagsmunum okkar fólks. Það er eftirminnilegast, fólkið sjálft. Mér þykir nefnilega gaman að fólki, ég er fljót að kynnast fólki, hef alltaf verið, ég ólst upp við það bara og tel mig vera ágætan mannþekkjara. Í uppeldi mínu á Sólheimum við Svínavatn í Austur-Húnavatnssýslu var mér kennt að betra væri að hafa björt viðhorf til fólks og það tileinkaði ég mér.“

Já, þú ert Húnvetningur?, gríp ég frammí. „Já ég er Húnvetningur, dönnuð sem slík,“ svarar Sjöfn. Ég spyr hana auðvitað út í síðustu aftökuna þegar Agnes og Friðrik voru hálshöggvin við Þrístapa í Vatnsdal 1835.

„Sko, amma mín sem ól mig upp var fædd 1889. Ég var tólf ára þegar ég flutti úr torfbænum í húsið á Sólheimum. Í þá daga leið tíminn hægar væni, atburðir fortíðarinnar gleymdust ekki eins hratt og nú til dags, fortíðin var nær manni en nú er. Amma mín vildi ekki tala um þetta, þessir atburðir voru lifandi enn þegar hún var krakki. Þetta var svo svakalegt og fór illa með allt og alla, ekki síst það fólk sem var umkomulaust og hafði ekki öryggi á bak við sig, það var því óöruggt og hrætt. Þessir voðalegu atburðir lifðu með fólkinu í sveitinni. Ég var svo lánsöm að líða engan skort, þetta var stór og stæðilegur torfbær sem við bjuggum í. Pabbi minn sem ég kalla, fósturfaðir minn Þorleifur Ingvarsson, var allt í öllu og framtakssamur bóndi. Hann keypti fyrstur bænda í sveitinni sláttuvél og fór um allt að slá fyrir aðra bændur. Hann batt líka hey fyrir aðra, fór með hesta og batt hey í úthagann og kom því í hlöðurnar fyrir bændurna. Hann var alltaf iðinn að gera eitthvað fyrir aðra, en það er nú önnur saga,“ segir Sjöfn um pabba sinn og æskuárin.

Ekki hægt að kona væri formaður
Snúum okkur aftur að sögu stéttarfélagsmála. Þú segir að það standi helst upp úr í þínum störfum samskiptin við fólkið í félaginu, ekki stóru atburðirnir í stéttarfélagsbaráttunni?

„Já, það er rétt. Já, nei nei blessaður vertu. Fyrsta verkfallið 1977 sem ég man eftir var stutt og snöggt, stóð í einn mánuð. Það snerist um lífeyrissjóðsmál og auðvitað verkfallsréttinn sem við fengum þá, mjög merkileg mál en þá var ég trúnaðarmaður. Ég var fyrst kosin trúnaðarmaður þegar ég starfaði á Borgarbókasafninu og var trúnaðarmaður menningarhluta starfsfólks Reykjavíkurborgar sem starfaði á söfnum og menningarstofnunum þess. Fljótlega var ég svo kosin aðaltrúnaðarmaður Reykjavíkurborgar og svo leiddi eitt af öðru eins og gengur. Ég fór svo í stjórn félagsins og var varaformaður þess, en þá vildi svo til að formaðurinn dó og ég tók þá við keflinu sem formaður. En það þótti náttúrlega ekki hægt að kona væri formaður félagsins og því voru nokkrir karlar alltaf að bjóða sig fram á móti mér, þetta voru bestu vinir mínir, en ég stóðst það alltaf. Sagan segir okkur líka að oftar er farið á móti konum í þessari stöðu en körlum. Þannig er nú það. Þetta var ævintýri í sjálfu sér,“ segir Sjöfn og hlær.


Stjórn Starfsmannafélags Reykjavíkur 1991. Efri röð f.v.: Guðmundur Vignir Óskarsson, Elín Mjöll Jónsdóttir, Hannes H. Garðarsson, Jón Þorgeirsson og Hulda Þorgeirsdóttir. Fremri röð f.v.: Óskar Jóhannsson, Ása Clausen, Sjöfn Ingólfsdóttir, Gísli Árni Eggertsson og Guðrún Guðjónsdóttir.

„Ég man eftir mörgu elskulegu og góðu samstarfsfólki, til dæmis Gunnari Inga Jónssyni, sem hóf störf hjá félaginu 1980. Hann kom frá Skýrsluvélum ríkisins og Reykjavíkurborgar sem þá hét, síðar Skýrr, og var þaulkunnugur félaginu þegar hann byrjaði því hann sat í fulltrúaráði þess, var í kjörstjórn og sat í úthlutunarnefnd orlofshúsa, kom að skipulagningu í félaginu og vann félagsstörf fyrir BSRB. Hann sá um útreikninga kjarasamninga en sinnti mörgum hlutverkum eins og starfsfólkið allt gerði gjarnan í þá tíð. Mjög vandaður og hæglátur maður hann Gunnar Ingi. Svo var hún Birna Stefánsdóttir sem var allt í öllu, glæsileg og yndisleg kona, og auðvitað elskulegir vinir mínir Gísli Árni Eggertsson, varaformaður, sem vann með mér í mörg ár og Ása Clausen sem var iðin við sína vinnu og sá um fjármálin. Síðan kom hún Jakobína mín Þórðardóttir til starfa. Við vorum fá en samhent og þetta var bara mín vinna og þetta var bara fólkið mitt í þessari stéttarfélagsbaráttu.

Fannst brjáluð tilhugsun að sameinast SFR
Ég er vinstrisinnuð, aðhyllist félagshyggju og að mannréttindi séu virt í hvívetna. Því skildi ég það bara mjög vel á þeim árum þegar önnur stéttarfélög urðu til þegar starfsstéttir vildu sameinast um sín sérfræðistörf og menntun í nýjum félögum. Þá fór það fólk úr félaginu og bjó til ný félög; fóstrur, sjúkraliðar og fleiri. Það var töluvert brak í kringum þetta. Eftir var í félaginu allt það starfsfólk sem vann í grunnþjónustu borgarinnar og svo háskólafólk, það var ánægt innan félagsins en á sama tíma var BHM að verða til og forystufólk þar innanborðs var ekki ánægt með það og sótti að háskólafólki að ganga í sínar raðir. Síðan vildu slökkviliðsmenn stofna sitt eigið félag og gegn því var nokkur mótvindur, eftir svolítið ströggl ákváðum við að styðja stofnun þess félags, kaupa handa þeim kampavín og óska þeim til hamingju og velfarnaðar. Mér er enn í dag boðið í alls konar afmæli og uppákomur hjá Félagi slökkviliðsmanna. Þeir gleyma þessu ekki. En svona var þessi sjálfstæðisbarátta félaganna. Allir vildu sérfélög. Nú er þetta að snúast við og er að mörgu leyti gott fyrir baráttuna.

Auðvitað er ekki hægt að standa á móti vilja fólks og þess vegna er það mótsögn að finnast sameining St.Rv. og SFR í Sameyki alveg brjáluð tilhugsun á sínum tíma. Ég var búin að vinna með SFR í svo mörg ár og ég sá ekki tilganginn, það er allt annað mál, og það var bara mín skoðun. En ég óska Sameyki gæfu og gengis. Þarna er gott fólk og sumt tengt mér enn og mér líst bara vel á formanninn sem kemur úr ÍTR. Mér skilst að nú sé meirihluti í félaginu starfsfólk Reykjavíkurborgar, í kringum sex þúsund manns, að meirihluta konur. Áður voru fimm þúsund í SFR og þrjú þúsund í St.Rv. – tímarnir breytast og það er ekkert skrýtið að minni félög sameinist,“ segir Sjöfn.

„Lucky Strike“
„Ég gerði kjarasamninga við marga borgarstjóra og þetta var undantekningarlaust þægilegt og gott fólk. Ég held samt að Davíð þegar hann var borgarstjóri hafi ekki átt von á því að taka á móti mér í kjaraviðræðum, konu og í þokkabót vinstra megin í pólitíkinni, en ég mætti aldrei öðru en virðingu og hann stóð alltaf við alla samninga. En stéttarfélög eru auðvitað alltaf fyrst og mannréttindafélög – biddu fyrir þér. Við verðum að tala um mennskuna sjálfa. Fólk má ekki gleyma því og ég vona að það leggist ekki af að stéttarfélögin eru grunnstoðir samfélagsins, það er ekkert öðruvísi,“ segir Sjöfn og bankar í borðið orðum sínum til staðfestingar.


„En stéttarfélög eru auðvitað alltaf fyrst og mannréttindafélög – biddu fyrir þér. Við verðum að tala um mennskuna sjálfa.“

„Verkfallið 1984 var líka erfitt að mörgu leyti, og þá kom að því að skortur fór að verða á alls konar neysluvörum, mjólk og brauði, kaffi og fleira sem heimilin þurftu á að halda. En einnig var skortur á áfengi og sígarettum, jú sjáðu, í þá daga reykti næstur hver kjaftur. Nú vantaði okkur þær og mér datt í hug því ég er Húnvetningur að fá einn kunningja minn til að vita hvort hann rækist á slíkt í kaupfélagi Húnvetninga á Blönduósi. Þó það nú væri var svarið. Í bæinn kom hann svo með karton af sígarettum fyrir mannskapinn. Þær voru orðnar svo gamlar og þurrar að má segja að þær hafi fuðrað upp við fyrsta smók. En hvað heldurðu að þær hafi heitið,“ spyr hún. Camel? svara ég. „Nei, þær hétu LUCKY STRIKE,“ svarar Sjöfn og skellihlær.

„Það var viðeigandi nafn fannst okkur félögunum. En heilt á litið voru þetta bara glöð og góð ár, ég kynntist mörgu skemmtilegu og eftirminnilegu fólki sem formaður Starfsmannafélags Reykjavíkurborgar þessi fimmtán ár sem ég var formaður og árin þar á undan,“ segir Sjöfn að lokum.