20. mars 2026

Blása til herferðar gegn áformum ríkisstjórnarinnar

Stéttarfélög opinberra starfsmanna hafa hafið herferð gegn áformum ríkisstjórnarinnar um afnám áminningarskyldu og vara við veikari ráðningavernd.

Samtök opinberra starfsmanna, BSRB, KÍ og Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga, hafa ákveðið að hefja sameiginlega herferð gegn áformum ríkisstjórnarinnar um að afnema áminningarskyldu úr lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Samtökin telja að um sé að ræða eina stærstu réttindaskerðingu í sögu ríkisstarfsmanna og vara við víðtækum neikvæðum áhrifum á íslenskan vinnumarkað.

Fjármálaráðherra hefur lagt fram frumvarp á Alþingi sem felur meðal annars í sér að áminningarskylda verði felld niður. Áminningarskyldan hefur verið grundvallarþáttur í ráðningavernd opinberra starfsmanna þar sem hún tryggir að starfsfólk fái tækifæri til úrbóta áður en til uppsagnar kemur. Með því að afnema hana verði verulega auðveldara að segja fólki upp án þess að tryggt sé að málsmeðferð sé sanngjörn og fagleg. Áform ríkisstjórnar Kristrúnar Frostadóttur snýst því ekki um skilvirkni heldur hitt, að gera stjórnendum vinnustaða á opinberum vinnumarkaði auðveldara að segja fólki upp störfum fyrirvaralaust. Sonja Ýr Þorbergsdóttir, formaður BSRB, orðaði það þannig að betra sé að sýna fólki gula spjaldið áður en því er sýnt það rauða.

Í umræðunni hefur verið vísað til þess að opinberir vinnustaðir eigi erfitt með að keppa við einkamarkaðinn. Samtök launafólks hafna þeirri nálgun og segja að lausnin geti ekki falist í því að draga úr réttindum starfsfólks. Þvert á móti þurfi að horfa til þess að bæta vinnuumhverfi, styrkja stjórnun og efla starfsþróun. Að þeirra mati snýst frumvarpið ekki um að bæta rekstur heldur um að gera uppsagnir einfaldari, sem muni fyrst og fremst gagnast lélegum stjórnunarháttum. Áminningarferlið veitir stjórnendum þvert á móti faglega nálgun í að bæta mannauðsmál og gera vinnustaðina öruggari og faglegri.

Samtök launafólks gagnrýna jafnframt að hagsmunasamtök vinnuveitenda, Samtök atvinnulífsins, Viðskiptaráð og Samtök atvinnurekenda, hafi ítrekað dregið upp neikvæða mynd af opinberum starfsmönnum í umræðunni og að ríkisstjórnin sé leiðitöm í þeim áróðri gegn launafólki og beinlínis fallist á þann málflutning að opinberir starfsmenn njóti óeðlilega víðtækra réttinda. Sá málflutningur standist hins vegar enga skoðun, enda eru þessi réttindi í samræmi við það sem almennt tíðkast á Norðurlöndum og byggja á viðurkenndum alþjóðlegum viðmiðum um sanngjarna málsmeðferð á vinnumarkaði. Talsmenn opinbers starfsfólks benda á að um sé að ræða fjölmennan hóp framlínufólks sem sinni grunnþjónustu samfélagsins, þar á meðal í heilbrigðis-, mennta- og velferðarkerfinu. Með því að veikja réttindi þessa hóps sé verið að grafa undan stoðum mikilvægra samfélagslegra innviða og verið sé að afrelguvæða vinnumarkaðinn. Samtökin benda einnig á að með frumvarpinu sé vikið frá því sem almennt tíðkast á Norðurlöndum, þar sem áminningarskylda og sanngjörn málsmeðferð við uppsagnir eru höfð í heiðri. Slík vernd á sér einnig skýra stoð í samþykktum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar (ILO), sem leggja áherslu á að starfsfólk fái raunhæft tækifæri til úrbóta áður en gripið er til uppsagnar.

Þá vara samtökin við því að breytingarnar muni ekki aðeins hafa áhrif á opinbera starfsmenn heldur allan vinnumarkaðinn. Ef ráðningavernd er veikt hjá einum hópi skapist hætta á að slíkt verði nýtt sem viðmið annars staðar. Auk þess benda þau á að með frumvarpinu sé horfið frá þeirri viðræðuhefð sem ríkt hefur á íslenskum vinnumarkaði, þar sem breytingar á réttindum starfsfólks hafa almennt verið ræddar og samdar í samstarfi við stéttarfélög.

Að mati samtakanna felur frumvarpið í sér að gerðar séu auknar kröfur til opinberra starfsmanna á sama tíma og réttindi þeirra eru skert. Slík þróun sé hvorki sanngjörn né líkleg til að bæta opinbera þjónustu eða starfsánægju. Þau kalla því eftir því að stjórnvöld endurskoði áformin og taki upp raunverulegt samtal við fulltrúa opinberra starfsmanna áður en lengra er haldið.

Herferðin mun fara af stað í dag og miðar að því að vekja athygli almennings á mikilvægi ráðningaverndar á vinnumarkaði og þeim afleiðingum sem afnám áminningarskyldu gæti haft fyrir starfsfólk og samfélagið í heild.